О́tken aptanyń aıaǵynda Belorýssııa prezıdenti Aleksandr Lýkashenkonyń jarlyǵymen alty saıası tutqyn bostandyqqa shyǵaryldy. Prezıdent ákimshiligi ony raqymshylyq qaǵıdatyna negizdelgen akt dep sıpattady.
Shyn máninde bul oqıǵaǵa álemde biraz jurtshylyq nazar aýdardy. Ásirese, Batys pen AQSh-tyń saıası ortasynda erekshe mán berip otyr. Keıbir saıasatshylardyń pikirinshe, Belorýssııa prezıdentiniń oılaǵany da sol bolsa kerek.
Aldymen kimder bosaǵandaryn aıtaıyq: Nıkolaı Statkevıch, Igor Olenevıch, Nıkolaı Dedok, Evgenıı Vaskovıch, Artem Prokopenko jáne Iýrıı Rýbsov. Bulardyń ishinde 2010 jylǵy prezıdent saılaýyna qatysqan Nıkolaı Statkevıchti bóle-jara aıtýǵa bolar. Oǵan saılaý aıaqtalǵanda onyń nátıjesine baılanysty adamdardy búlikshilikke baǵyttady degen aıyp taǵylǵan. Sottaımyn dese kiná tabý qıyn emes degendeı, atalǵandardyń birazy saıası emes, qylmystyq kinálarymen sottalǵan.
Sodan beri, ásirese, Batysta Lýkashenkony aıyptaǵan, sottalǵandardy bosatýdy talap etken sózder kóp boldy. Sonyń biri – ótken jyly jeltoqsanda AQSh Memlekettik departamenti Belorýssııa prezdıentine úndeý tastap, sol saıası tutqyndardy bosatýǵa shaqyrǵan. Lýkashenkonyń búgingi qadamyn biraz jurt soǵan jaýap dep te qabyldady.
Iá, alǵashqy ún qatqan AQSh Memlekettik departamenti boldy. Onyń baspasóz hatshysy Djon Kerbı bul aksııany «Belorýssııa halqy úshin ıgilikti oqıǵa jáne AQSh-pen araqatynasty retteýde mańyzdy qadam boldy» dep atap kórsetti. Batystyń qýanyshyn Eýroodaqtyń shetel isteri jáne saıasat jónindegi joǵarǵy ókili Federıka Mogerını men Eýrokomıssııanyń kórshilik saıasaty jónindegi komıssary Iohannes Han bildirdi. Olar birlesken málimdemesinde Lýkashenko raqymshyldyǵyn «kópten kútken qadam» dep sıpattady.
Bul qadamdy aıryqsha belsendilikpen sóz etken Reseı saıasatshylarynyń pikirlerinen ony ıá quptaǵanyn, nemese aıyptaǵanyn ajyratý qıyn soqty. GÝVShE-niń álemdik ekonomıka jáne saıasat fakýltetiniń dekany Andreı Sýzdalsev muny demokratııaǵa qaraı betburysqa múlde qatysy joq dese, Ulttyq strategııa keńesiniń dırektory Valerıı Homıakov Lýkashenkonyń Batysqa jaǵynýy dep tujyrymdady. Lýkashenkonyń Eýroodaqqa kirgisi keledi degen de aıtyldy. Lýkashenko búginge deıin «Eýropadaǵy sońǵy dıktator» ataǵyna ıe bolsa, endi Reseıdegi jaǵdaıǵa baılanysty bul ataqqa laıyqty basqa da adam barlyǵyn kórsetkisi keldi dep te keketkender tabylǵan.
Aıtylyp jatqan pikir kóp. Qazan aıynda bul elde – prezıdent saılaýy. Bireýler soǵan qatystyrady. Jaqynda Lýkashenko BUU Bas Assambleıasynyń májilisine qatysýǵa Nıý-Iorkke barady. Sol saparynda AQSh prezıdenti Barak Obamamen jolyǵýy múmkin. Sol úshin deıdi taǵy bireýler. Keıde jaqsylyq jasaǵandardyń da osylaı sózge qalatyny bar. Qalaı desek te, Belorýssııa prezıdenti óz minezine tán tosyn áreketimen biraz jurtty tańdandyrdy. Bul shyn máninde Belorýssııany Batysqa jaqyndata túsýi ábden múmkin.
Jaǵdaı jaqsy bolsa, halyq kóterilmeıdi
Brazılııada halyq kóshege shyqty. Qarsylyq sherýi eldiń 240 qalasyn qamtydy. Talaptary – prezıdent Dılma Rýsef qyzmetinen ketsin deıdi. Oǵan sebep – resessııa, ınflıasııanyń ósýi, jumyssyzdyqtyń etek alýy.
Mundaı jaǵdaı qazir qaıda joq deısiń. Resessııa, ıaǵnı óndiristiń keri ketýi, quldyraýy, jumyssyzdyq álemniń kóptegen elin esinen tandyryp otyr. Sol úshin basshysyn qýa berse, bereke sonda ketpeı me? Álemdik daǵdarys kezinde qaı jerde de yntymaq, túsinistik, qıyndyqqa qarsy birigý qajet-aý degen oı kóńilge orala beredi. Onyń ústine áıel basshy belden basyp, qııanatqa bara qoımas dep te oılaısyń.
Biraq qarsylastardyń talabynda da qısyn kóp. Quldyraý negizinen osy sosıalıst qaıratker Dılma Rýseftiń bılikke kelýinen, ıaǵnı, osydan 5 jyl buryn bastalypty. Soǵan qaramaı, osydan úsh-tórt aı buryn ol prezıdent saılaýynda ekinshi merzimge taǵy saılanǵan. Ras, ekinshi týrda qarsylasyn 51 paıyzben ázer jeńgen. Árıne, bul burynǵy prezıdentke, bılik resýrstaryn paıdalanǵan adamǵa tym az. Eń qıyny – eldegi Petrobraz munaı kompanııasyna baılanysty
daý-janjalǵa qatysy bar degen aıyptaý.
Prezıdenttiń ózi buǵan eshqandaı qatysym joq, tazamyn degendi aıtady. El prokýratýrasy el prezıdentine munaýyń bar dep kórsetpegenimen, bıliktegi «Eńbek» partııasynyń kóptegen saıasatkerlerine, parlament basshylaryna, úkimet múshelerine, tipti prezıdenttiń óz keńesshisine aıyp taǵyp otyr. Prokýratýranyń esebinshe, bıliktegiler 2 mıllıard dollardaı qarjy jymqyrǵan. Tipti, ózi almaǵanmen, aınalasyndaǵylardyń sondaı bolǵany úshin de, ony ańǵarmaǵany úshin de Dılma Rýsefti jazǵyrýǵa bolǵandaı-aý.
О́z kezeginde bıliktegiler qarsylastaryn búlikshilerge qosyp, elde dıktatýra ornatqylary keledi dep aıyptaıdy. Oppozısııa qataryndaǵy ásire ońshyldardyń maqsaty zańdy saılanǵan bılikti qalaı da qulatý deıdi. Olar dıktatýrany jaıdan-jaı eske salyp otyrǵan joq, bul elde 1964 jyldan 1985 jylǵa deıin áskerı dıktatýra bılik quryp, eldi qatań tártip qursaýynda ustaǵan. Sóıtip, biraz jyldan beri bıliktegi sosıalıster halyqty ásire onshyldardyń bılikke kelý qaýpimen qorqytady.
Qalyń kópshiliktiń talaby basqaraq. Olar bılikten áleýmettik jaǵdaıǵa kóńil aýdarýdy talap etedi. Sherýge shyqqandar qatarynda tek ásire ońshyldar ǵana emes, solshyl partııalardyń da ókilderi bar. Kúni keshe prezıdent saılaýyna qatysyp, alǵashynda basty úmitkerdiń biri bolǵan Anna Sýares bylaı deıdi: «Biz barlyq jerde, densaýlyq saqtaýda da, bilim berýde de tártip bolýyn qalaımyz. Sodan da túk istemeı otyrǵan prezıdenttiń ketýin talap etemiz!» Ony daýryqpa sóz deıin deseń, prezıdenttiń reıtıngi qazir 8 paıyzǵa deıin quldyrap otyr.
Álemniń bir alyp elinde (halqy 203 mıllıon) tynyshtyq ketip tur. Onyń basqalarǵa da áseri bolary anyq.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
